Akkurat ekki neitt bjó mig undir þá sýn sem mætti mér þegar við nálguðumst bæinn Nikel í Rússlandi. Fram að þeim tíma hafði ég reyndar lítt gefið umhverfismálum gaum fyrir utan að vita að mannkynið er jú að fara illa með náttúruna og að það geti vart endað vel.
Dauður jarðvegurinn allt í kringum nikkelverksmiðjuna í Nikel. Í fjarska sést Noregur og þar eru iðjagrænir skógar um allt. Mynd Henri Berguis.
Eftir Ágúst Guðmundsson
En því nær sem að bænum dró þá var það sem ský drægi fyrir sólu. Ég hafði dvalist eina þrjá daga og ferðast um Varangur í Noregi og dáðst að tiltölulega þykkum skógum og ekki síður því dýralífi sem enn finnst á þessum slóðum. Úlfar og birnir eru sagðir fara um en ég sá ekkert slíkt persónulega.
Rúnturinn frá landamærum Noregs og að fyrsta rússneska bænum tekur rúma klukkustund ef frá er talinn töluverður tími á landamærunum. Vegabréfaskoðun þar er enn á steinöld og þrátt fyrir öll leyfi tók það þunglamalegan starfsmanninn 36 mínútur að fara í saumana á íslensku vegabréfinu og það hjá hverju og einu okkar fjögurra sem vorum frá Íslandi. Leiðsögumaðurinn brosti bara aðspurður. Þetta er venjan.
Ekki nóg með það heldur höfðum við ekki ekið nema 20 mínútur þegar aftur var rútutékk og nú sex vopnaðir verðir. Ótrúlega snjallt að koma slíkum varðstöðvum fyrir út um allt eða þannig. Fyrir utan okkar fjögur frá Íslandi var rútan full af Norðmönnum og tveimur Bretum en ekkert varð vesenið og við héldum áfram för.
Það er gróður hvarvetna. Barrtré sérstaklega áberandi í landslaginu en þegar nær dregur Nikel sést glögglega svartur blettur í landslaginu. Svartnættið ágerist þegar nær dregur. En því miður var ekkert ský sem dró fyrir sólu. Bærinn sjálfur og allt umhverfi hans í margra kílómetra radíus er kolsvart. Ekki viðarstrá bærist þar og þaðan af síður tré eða annar gróður.
Persónulega fékk ég sjokk. Ekki aðeins var bærinn sjálfur eins og klipptur úr nöturlegu helvíti heldur einnig galtómur og ekki sála á ferli þrátt fyrir sumar í lofti. En meira að segja raðirnar af hræðilega niðurdrepandi blokkum frá Sovét tímanum megnuðu ekki að draga mann niður eins og útsýnið hvert sem litið var. Kolsvört jörðin og heilu brekkurnar af kolalituðum trjástubbum.
Hér var lengi vel unnið nikkel og á því lifðu bæjarbúar. Mikil vinnslan og alls engin hugsun um mengun varð til þess að allt land hér í stórum hring utan um risastóra nikkelverksmiðju sem enn stendur hér drapst. Hér þrífst ekkert og mun ekkert þrífast um áraraðir þvi jörðin er gegnsýrð af alls kyns efnum sem hér var spúað hugsunarlaust út í loftið.
Sagði leiðsögumaður okkar að umræddri verksmiðju hefði í raun aðeins verið lokað eftir mikil mótmæli Norðmanna en eiturmettaður reykurinn liðaðist oftast nær til vesturs í átt að Noregi. En Sovétmenn láta nú ekki aumingjalega Noreg segja sér of mikið fyrir verkum. Nikkel framleiðsla og vinnsla var bara færð ofar á Kólaskagann til Monchegorsk þar sem hún þrífst enn þann dag í dag og Rússarnir leyfa engum erlendum eftirlitsmönnum að gera loftkannanir. Hún er reyndar enn í notkun verksmiðjan en ekki til nikkelframleiðslu.
Mitt ráð til allra sem þurfa sjokk til að átta sig á hversu illa er farið með jörðina okkar er að heimsækja Nikel við tækifæri. En taktu með þér öndunargrímu.
